Aynı kitabın iki çevirisini açtığınızda sözcükler ve cümleler farklı görünebilir. Bu farkı hemen “biri doğru, diğeri yanlış” yargısına çevirmek yerine hangi tür tercihlerle karşılaştığınızı araştırabilirsiniz. Karşılaştırma, bütün çevirileri sıralayan bir yarış olmaktan çok belirli bir okuma ihtiyacına hangi sürümün nasıl karşılık verdiğini anlama çalışmasıdır.
Temsili görsel: Kitapların yerleştirildiği kütüphane rafı. Kaynak: Library bookshelf.jpg; üretici: Mshuang2; lisans: CC0.
Önce gerçekten aynı metni karşılaştırın
Kitabın künyesini ve varsa çevirmen notunu okuyun. Baskı, çeviri dili, tam metin veya uyarlama bilgisi gibi alanlar karşılaştırmanın bağlamını etkileyebilir. Bir sürümün hangi kaynak metne dayandığı açıklanmıyorsa bunu kesinlikle biliyormuş gibi yazmayın. Görülen farkı çevirmene yüklemeden önce temel metinlerin aynı olup olmadığını araştırın.
Karşılaştırılacak bölümün yerini sayfa numarasıyla sınırlamayın. Farklı baskılarda aynı olay veya paragraf başka sayfada bulunabilir. Bölüm adı ve olay sırasıyla eşleştirme yapın. Birkaç cümlelik örneği bütün kitabın tek temsilcisi kabul etmeyin; farklı anlatım türleri içeren birden fazla kısa bölüm seçmek daha açıklayıcı bir gözlem sağlayabilir.
Okuma amacınızı bir cümleyle yazın
Romanı ilk kez okumak, bir kavramın kullanımını araştırmak veya eski bir çevirinin dilini incelemek aynı ihtiyaç değildir. Önceliğinizi belirlediğinizde karşılaştırma ölçütünüz de netleşir. Akıcılık arayan okurla tarihsel sözcükleri korumayı inceleyen okur, aynı farklılığa başka değer verebilir. Kendi tercihinizi evrensel kalite hükmü gibi sunmamaya dikkat edin. Karşılaştırma notunun başına bu amacı eklemek, daha sonra ölçütleri fark etmeden değiştirmenizi de önleyebilir.
Bir karşılaştırma çizelgesinde “anlatıcı sesi”, “cümle yapısı”, “tekrar eden terimler”, “dipnotlar” ve “anlaşılmayan yerler” başlıkları kullanılabilir. Hepsini her metne uygulamak zorunlu değildir. Şiir, diyalog ve açıklama ağırlıklı bölümlerin aynı sorulara aynı biçimde yanıt vermeyebileceğini gözlemlemeye açık olun.
Üslup farkını örneğin işlevi üzerinden tartışın
Bir çeviride kısa, diğerinde uzun cümle görülüyorsa yalnızca uzunluk saymakla yetinmeyin. Konuşmanın ritmi, karakterin söyleyişi ve anlatımın açıklığı üzerindeki etkisini kendi okumanızda değerlendirin. Bu değerlendirme bir izlenimdir; kaynak dili yeterince bilmeden asıl metne sadakat hakkında kesin tanı koymak başka bir iddia olur.
Metindeki tekrarların farklı aktarılması da incelenebilir. Aynı sözcüğün tekrarlandığı yerde bir çeviri farklı sözcükler kullanıyorsa, bu seçimin okunabilirlik ve vurgu üzerindeki etkisini sorun. Fakat asıl metni görmediyseniz tekrarın kaynakta bulunup bulunmadığını varsaymayın. Gözlediğiniz hedef dil farkıyla kaynak metin bilgisi arasındaki sınırı koruyun.
Terim ve dipnotları ayrı okuyun
Tekrarlanan kavramların kitap boyunca nasıl karşılandığını birkaç yerde kontrol edebilirsiniz. Aynı terim başka bir bağlamda kullanıldığında çevirinin açıklaması veya sözlüğü varsa ona bakın. Tek bir sözcük farkı üzerinden bütün çevirinin tutarsız olduğunu söylemek yerine, ilgili örnekleri ve neden önemli olduklarını kaydedin.
Dipnotların sayısı tek başına kalite göstergesi değildir. Sizin sorunuza yanıt verip vermediği, metnin okunmasını nasıl etkilediği ve açıklamanın kime ait olduğu araştırılabilir. Çevirmen önsözü, editör notu ve yazarın kendi notu farklı kaynaklardır. Bunları karşılaştırma sırasında aynı sesmiş gibi değerlendirmeyin.
Sonucu sınırlı ve gerekçeli ifade edin
“Bu çeviri daha iyi” yerine hangi ölçütte ne gözlediğinizi söyleyin. Örneğin “incelediğim diyaloglarda konuşma dilini daha kolay takip ettim” ifadesi kendi okuma deneyiminizin kapsamını belirtir. İki sürüm arasında karar veriyorsanız bu gözlemi önceliğinizle karşılaştırın: Daha kolay takip edilen diyalog mu arıyorsunuz, yoksa terimlerin ayrıntılı açıklanması mı sizin için belirleyici? Gerekçeyi bu ihtiyaçla ilişkilendirin.
Bir kitap seçimi için bütün sürümleri eksiksiz incelemek her zaman gerekli değildir. Önemli olan yapılan karşılaştırmanın sınırını açık tutmaktır. Künye bilgisiyle metin örneği ayrıldığında, yorumun hangi gözleme dayandığı görülebilir. Bu çerçeve herhangi bir çevirmen veya yayınevine kanıtsız üstünlük atfetmeden seçenekleri anlamayı amaçlar.