Yayın arşiviRSS
Öğrenme

Kavram haritası nasıl hazırlanır, hangi sorularda işe yarar?

Bir sayfaya çok sayıda sözcük yazıp aralarına çizgi çekmek, tek başına ilişkilerin açık olduğunu göstermez. Kavram haritasında çizginin ne anlama geldiği de belirtilmelidir. “A, B ile ilgilidir” gibi belirsiz bir bağ yerine ilişkiyi anlatan sözcükler seçmek, haritanın gerçekten ne söylediğini okumayı mümkün kılar.

Çizgili defter kâğıdı üzerinde yatay duran sarı kurşun kalem.

Temsili görsel: Çizgili defter üzerinde kurşun kalem. Kaynak: Pencil on notebook.jpg; üretici: WikiGrower1; lisans: CC BY 4.0.

Haritanın cevaplayacağı soruyu seçin

IHMC’nin kavram haritası açıklaması, kavramları bağlayan çizgiler üzerindeki sözcüklerin ilişkinin anlamını belirttiğini anlatır. Aynı metin, haritanın belirli bir odak sorusuyla kurulmasını önerir. Bu çerçevede harita yalnızca konuya ait sözcükleri toplamak değil, seçilen soru hakkında anlamlı önermeler kurmak için kullanılabilir.

Varsayımsal bir okul sergisi için “eser bilgisi ziyaretçiye nasıl sunulur?” sorusu seçilebilir. “Sergi hakkında her şey” başlığı ise çok daha geniştir. Soruyu daraltmak, hangi kavramların gerçekten gerekli olduğunu araştırmayı kolaylaştırır. Haritada konuya yakın görünen fakat soruyu yanıtlamayan öğeleri dışarıda bırakmak mümkündür. Dışarıda kalan kavramları ayrı bir aday listesinde tutabilirsiniz; böylece taslak gereksiz bağlantılarla kalabalıklaşmaz.

Kavram listesini bağlantı kurmadan önce çıkarın

Önce kısa bir aday listesi hazırlayın: eser, künye, malzeme, açıklama, ziyaretçi gibi. Bunlar örnek bir çalışma için seçilmiş kavramlardır; gerçek bir serginin zorunlu öğelerinin tamamını temsil etmez. Her sözcüğün hangi anlamda kullanıldığını kontrol edin. Aynı kavram iki farklı adla listelenmişse ayrımın gerekli olup olmadığını düşünün.

Listeyi başlangıçta kesinleştirmek gerekmez. Bir kavramın seçilen soruya katkısı yoksa daha sonra çıkarılabilir. Yeni bir ilişki bulunursa başka bir kavram eklenebilir. Haritanın değiştirilebilmesi için ilk taslağı kolay düzenlenen bir ortamda hazırlamak yararlıdır; bunun özel bir yazılımda yapılması zorunlu değildir.

Çizgiyi bir cümle gibi okuyun

İki kavram ve aradaki bağlantı ifadesi birlikte anlamlı bir cümle oluşturmalıdır. Örnekte “künye, malzeme bilgisini içerir” önermesi kurulabilir. Çizginin yönü veya ifadenin yeri belirsizse okuyucu ilişkiyi yanlış anlayabilir. Hazırladığınız bağlantıyı sesli olarak cümleye dönüştürmek, ne söylediğinizi kontrol etmenin bir yolu olabilir.

“İlişkilidir” ifadesi bazen ilk taslakta işe yarasa da ilişkinin türünü saklayabilir. Neyin neyi içerdiğini, hangi bilginin neyi açıkladığını veya hangi kavramın alt tür olduğunu açıkça sorun. Henüz ilişki bilinmiyorsa kesin cümle kurmayın. Soru olarak işaretlemek, bilgi boşluğunun dekoratif bir okla kapatılmasını önler.

Genel ve özel kavramları bağlama göre yerleştirin

IHMC açıklamasında daha genel kavramlarla daha özel kavramların hiyerarşik düzeni ve farklı bölümler arasındaki çapraz bağlantılar ele alınır. Hangi kavramın üstte yer alacağı seçilen soruya bağlıdır. Aynı kavram listesi başka bir soruyla kullanıldığında farklı bir düzen oluşturabilir. Bu yüzden tek bir yerleşimi bütün konuların doğru haritası gibi değerlendirmeyin.

Örnekte “eser bilgisi” altında künye ve açıklama yer alabilir; başka bir soruda ziyaretçi merkezde düşünülebilir. Bu yerleşim seçimlerini hangi soruya hizmet ettikleriyle açıklayın. Renk veya şekil kullanacaksanız anlamını belirleyin. Sırf güzel göründüğü için farklı renkler vermek, bilginin nasıl gruplandığını okuyucuya söylemeyebilir.

Haritayı liste ve süreç şemasından ayırın

Görevleri sırayla göstermek istiyorsanız bir süreç çizimi daha uygun olabilir. Kavram haritasının burada araştırdığı şey adımların zaman sırası değil, kavramlar arasındaki anlamlı ilişkilerdir. Kullanılacak aracın adı yerine çözmek istediğiniz soruyu esas alın. Aynı projede farklı sorular için farklı gösterimler hazırlanabilir.

Son taslağı okurken her bağlantının gerçekten bir şey söylediğini, odak sorusuna katkı verdiğini ve belirsizliği gizlemediğini kontrol edin. IHMC’nin kavram haritası açıklaması temel öğeleri ayrıntılandırır. Kendi haritanızda açık kalan bir bağlantı bulunması hata olmak zorunda değildir; araştırılacak soruyu görünür kılan bir başlangıç olabilir.