Yayın arşiviRSS
Okuma ve yazma

Bir metni özetlerken hangi bilgiler korunmalı?

Bir metni kısaltmak, içindeki her paragraftan birkaç sözcük silmek değildir. Özet, asıl metnin ne söylediğini daha az yer kullanarak aktarırken anlamı değiştirmemelidir. Bu nedenle ilk iş uzunluğu azaltmak değil, hangi bilgilerin metnin omurgasını oluşturduğunu belirlemektir. Ana iddia kadar kapsamı daraltan koşullar da bu omurganın parçası olabilir.

Açık çizgili defterin üzerinde kalem, kalemtıraş ve kalem talaşları.

Temsili görsel: Defter üzerinde kurşun kalem ve kalemtıraş. Kaynak: Pencil shavings on a notebook (Unsplash).jpg; üretici: Angelina Litvin linalitvina; lisans: CC0. Kaynak bildirimi: https://unsplash.com/photos/K3uOmmlQmOo Image at the Wayback Machine Gallery at the Wayback Machine.

Metnin yaptığı işi tanımlayın

Yazar bir olayı mı açıklıyor, seçenekleri mi karşılaştırıyor, bir görüşü mü savunuyor? Bu soruya verilen yanıt, hangi bilgilerin korunacağını etkiler. Bir tartışma metninde iddia ve gerekçe önemliyken bir kullanım açıklamasında işlem sırası belirleyici olabilir. Bütün metin türlerine tek bir sabit özet şablonu uygulamak zorunda değilsiniz.

İlk okumada kısa bir amaç cümlesi yazın. Sonra metne dönerek bunun gerçekten anlatılan işle örtüşüp örtüşmediğini kontrol edin. Başlık tek başına yeterli olmayabilir; ana metinde daha dar veya farklı bir soru ele alınmış olabilir. Özetin sınırını başlıktan tahmin etmek yerine içeriği okuyarak belirleyin.

Ana iddiayı örneklerden ayırın

Bir metinde örnekler, ana fikri açıklamak için kullanılabilir. Her örneğin ayrıntısını korumak gerekmese de örneğin neyi gösterdiği kaybolmamalıdır. Önce iddiayı kendi cümlenizle yazın; ardından hangi gerekçelerin onu desteklediğini listeleyin. Yalnızca akılda kalan renkli ayrıntıları seçmek, metnin ağırlık merkezini değiştirebilir.

Örnek çıkarıldığında bir sınır da kayboluyorsa dikkat edin. Belirli bir durum için verilen açıklama, örnek silinince her durumda geçerliymiş gibi görünebilir. Bu durumda ayrıntının tamamını değil kapsamı gösteren kısa bir ifadeyi koruyabilirsiniz. Kısaltma kararı, ne kadar yer kazandırdığı kadar anlam üzerindeki etkisiyle değerlendirilmelidir.

Koşul ve belirsizlik sözcüklerini atlamayın

“Bazı”, “belirli koşullarda”, “önerilebilir” veya “henüz bilinmiyor” gibi ifadeler metnin kesinlik düzeyini taşır. Bunları çıkarıp kesin sonuç yazmak, cümleyi kısaltırken iddiayı büyütür. Kaynağın olasılık olarak sunduğunu olguya, öneri olarak sunduğunu yapılmış işe çevirmeyin. Özette kullanılan fiiller bu açıdan ayrıca okunmalıdır. Sayısal bilgi aktarılıyorsa ölçü birimini, dönemi ve hangi gruba ait olduğunu da koruyun; yalnızca rakamı almak karşılaştırmanın anlamını kaybettirebilir.

Varsayımsal bir metin, sınırlı sayıdaki örnekte görülen farklılıktan söz ediyorsa özet “herkes için kanıtlandı” diyemez. Benzer biçimde açıklanan ilişkiyi neden-sonuç hükmüne dönüştürmek de başka bir iddia ekler. Metinde kurulmamış bağlantıyı kendi bilgi veya beklentinizle tamamlamak yerine açık bırakın.

Yazarın sesiyle kendi yorumunuzu ayırın

Özetin içine değerlendirme eklenecekse bunun kime ait olduğu anlaşılmalıdır. “Metin şu görüşü savunuyor” açıklamasıyla “bu görüş ikna edici” yargısı farklı işler yapar. Yalnızca özet istenmişse ikinci tür yorumu eklemeyin. Yazarın katılmadığı bir görüşü aktarırken ona aitmiş gibi sunmak da anlamı değiştirebilir.

Doğrudan alıntı gerekiyorsa kısa ve gerekli bölümü seçin; kaynak gösterme koşullarını koruyun. Özetin bütünü uzun alıntıların birbirine bağlanmasından oluşmak zorunda değildir. Kendi cümlelerinizle yazarken kavramların anlamını değiştirmediğinizi asıl metinle karşılaştırın. Kelimelerin farklı olması tek başına doğru bir özet yapıldığını göstermez.

Son okumayı eksiltme ve ekleme açısından yapın

Özeti kaynakla yan yana koyup iki soru sorun: Önemli hangi bilgi dışarıda kaldı, kaynakta olmayan hangi iddia içeri girdi? Metnin sonucuna yer verildiyse o sonucun dayandığı temel gerekçe ve sınır da görünmelidir. Bütün alt ayrıntıları geri eklemek yerine anlamı taşıyan eksikliği düzeltin.

Son cümleyi özet daha güçlü görünsün diye büyütmeyin. Kaynak açık bir sonuç vermiyorsa özet de kesin bir kapanış üretmek zorunda değildir. Kullanışlı özet, metnin yerine yeni bir görüş yazmadan okura ne söylendiğini ve hangi çerçevede söylendiğini gösterir. Uzunluk hedefi bu anlam kontrolünden sonra değerlendirilmelidir.