Bir kişiden geçmişte yaşadıklarını anlatmasını istemek, önceden bildiğiniz hikâyeyi ona onaylatmakla aynı değildir. Sözlü tarih görüşmesinde soru planı, anlatıcının kendi hatırladıklarına alan açmalıdır. Hazırlık bu nedenle yalnızca uzun bir soru listesi çıkarmaktan ibaret değildir; amaç, kayıt koşulları ve sonradan kullanım biçimi de konuşulmalıdır.
Temsili görsel: Ayaklı masa mikrofonunun siyah beyaz görünümü. Kaynak: STC 4021 microphone on table stand.jpg; üretici: Eric Koch for Anefo; lisans: CC0. Kaynak bildirimi: http://proxy.handle.net/10648/a9eec508-d0b4-102d-bcf8-003048976d84.
Görüşmenin sınırını birlikte belirleyin
Smithsonian arşivlerinin sözlü tarih rehberi, planlı görüşmelerle kişisel hatırlamaların kaydedilmesini ve korunmasını ele alır. Başlangıçta hangi dönemin veya deneyimin konuşulacağını açıklayın. “Bütün hayatınızı anlatın” gibi çok geniş bir çerçeve yerine belirli bir çalışma dönemi, mahalle deneyimi veya aile geleneği seçilebilir. Anlatıcının eklemek istediği bağlantılara da alan bırakın.
Kayıt alınıp alınmayacağı, kimlerin erişeceği ve nasıl kullanılacağı görüşmeden önce anlaşılmalıdır. Kişinin istemediği bir konuya girmeme veya ara verme isteğini ciddiye alın. İzin konusunu tek seferlik biçimsel bir adıma indirgemeden, konuşmanın amacıyla birlikte ele alın. Belirli bir projeye ilişkin hukuki koşullar gerekiyorsa ayrıca uygun bilgi alınmalıdır.
Ön araştırmayı cevap yazmak için kullanmayın
Elinizde fotoğraf, belge veya önceki notlar varsa hangi soruları aydınlatabileceklerini belirleyin. Araştırma, anlatıcının yerine cevabı hazırlamak için değil, daha anlamlı soru sorabilmek içindir. Bir tarihten emin değilseniz onu kesinmiş gibi cümlenin içine yerleştirmeyin. “Bu olayın hangi döneme denk geldiğini hatırlıyor musunuz?” gibi açık bir soru kurulabilir.
Görüşmeyi yaşamın kronolojik sırasına veya seçilen temanın aşamalarına göre düzenleyebilirsiniz. Hangisinin uygun olduğu konuya bağlıdır. Ailedeki bir zanaatın öğrenilmesi anlatılacaksa ilk karşılaşma, araçlar, çalışma düzeni ve değişimler farklı başlıklar olabilir. Her başlıkta mutlaka aynı sayıda soru bulunması gerekmez. En çok merak edilen iki noktayı ayrıca işaretlemek, görüşme süresi daraldığında hangi soruların öncelikli olduğunu hatırlatabilir.
Soruyu tek bir meraka bağlayın
Bir cümlede üç farklı soru sorulduğunda anlatıcının hangisine yanıt verdiği belirsizleşebilir. Önce birini sorun, sonra gerekirse ayrıntıya geçin. “O gün ne oldu?” sorusunu “siz ne yaptınız?” veya “bunu hangi ayrıntıdan hatırlıyorsunuz?” izleyebilir. Böylece anlatımın genel olayla kişinin kendi gözlemi arasındaki sınırı daha açık olur.
Yönlendirici ifadelerden kaçının. “Çok zor bir dönemdi, değil mi?” sorusu beklenen duyguyu cümlenin içine yerleştirir. Bunun yerine “o dönemi nasıl tarif edersiniz?” denebilir. Bu örnek, her konuda tek doğru soru biçimi olduğunu göstermez; cevabı sorunun içine koymamak için yapılabilecek bir düzenlemeyi gösterir.
Belirsizliği ve sessizliği yönetilebilir bırakın
Anlatıcı bir tarihi veya adı hatırlamayabilir. Boşluğu hemen başka birinin bilgisinden doldurmak yerine belirsizliği kaydedin. Görüşme sonrasında belgeyle karşılaştırılacak noktaları ayrı bir listeye almak mümkündür. Kişinin hatırlamasıyla dışarıdan doğrulanan bilgi, son kayıtta aynı tür kesinlik taşıyormuş gibi birleştirilmemelidir.
Hazırlanan sırayı her an tamamlanması gereken bir sınav gibi uygulamayın. Önemli bir bağlantı ortaya çıktığında takip sorusu sorulabilir. Bununla birlikte konudan çok uzaklaşıldıysa baştaki amaç hatırlatılıp ilgili başlığa dönülebilir. Zaman kalmadığında kalan soruları zorla sıkıştırmak yerine yeni bir görüşmenin gerekip gerekmediği konuşulabilir.
Kayıt sonrasında bağlamı koruyun
Görüşmenin kimlerle ve hangi amaçla yapıldığına ilişkin gerekli bilgileri saklayın. Ses veya görüntü dosyası varsa dosya adıyla soru notlarını eşleştirin. Sonradan hazırlanacak kısa özeti orijinal kaydın yerine koymayın. Anlatıcının sözlerini bağlamından koparan seçmeler, görüşmede anlatılmayan bir anlam oluşturabilir.
Smithsonian’ın sözlü tarih rehberi hazırlık, soru sorma ve kayıt sonrası çalışmalar için bir başlangıç çerçevesi sunar. Kendi planınızda son soru, anlatıcının eklemek istediği fakat sorulmamış bir nokta olup olmadığı olabilir. Böylece görüşme yalnızca soruları hazırlayan kişinin öncelikleriyle kapanmaz.